در مخالفت با خود داشتند و با اينكه مىدانستند بسيارى از مردم آنان را شايسته مقام خلافت مىدانند ، « 1 » گاهى به اظهار ارادت و تمجيد از آن بزرگان مىپرداختند . خاستگاه عمده اين روش را مىتوان ناشى از سلوك سياسى و عكس العمل امامان در آن روزگار دانست . توضيح اينكه امامان شيعه در عصر خلفاى مورد اشاره با دو مشكل مهم سياسى و فكرى روبرو شدند . مشكل حساسيت و رقابت دستگاه خلافت عباسى از يك طرف و بازار گرمى رقيبان فكرى مكتب اهل بيت از طرف ديگر آنان را مجبور ساخت تا در قبال هريك از دو پديده ، سياستى مناسب و همراه با حزم و احتياط پيش گيرند . سلوك سياسى امامان عموما برپايه دورى از درگيرى مستقيم و استفاده از عنصر تقيه استوار شده بود . گو اينكه تعقيب سياست تقيه و به تعبيرى عمل و تأكيد بر روش مبارزه منفى توسط هريك از امامان به عنوان يك اصل عقلايى گزارش شده است ، امّا بيشتر مىتوان آن را در سخنان امام صادق عليه السّلام و امام كاظم عليه السّلام جست‌وجو كرد . « 2 » لازم به ذكر است كه پىگيرى اين سياست در حيات فكرى - سياسى امامان به حدى است كه برخى معتقدند حتى حركت امام حسين نيز از اين امر مستثنى نبوده است و بر آنند كه « شهادت امام حسين عليه السّلام و يارانش در كربلا ، هر چند با خون و شمشير همراه است اما در واقع تأكيد بر همان روشى است كه توسط برادر بزرگتر آن حضرت آغاز شده بود . اگر سير تاريخى واقعه كربلا به دقت مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد معلوم خواهد شد كه آن حضرت به مبارزه‌اى مثبت عليه

--> ( 1 ) . حنبلى ، شذرات الذهب فى اخبار من دهب ، ج 1 ، ص 304 - 305 ؛ ابن خلكان ، وفيات الاعيان ، ج 1 ، ص 450 ؛ تفصيل آن را بنگريد : اسد حيدر ، الامام الصادق و المذاهب الاربعة ، ج 1 ، ص 463 به بعد ، الائمة الاثنى عشر ، ص 19 . ( 2 ) . گزارش‌هاى حديثى از ضرورت تقيه و احتياط در برابر دشمنان و مخالفان را بنگريد : معزى ملايرى ، اسماعيل ، جامع احاديث الشيعه ، ج 18 ، ص 371 به بعد ؛ ابواب التقيه ، اين احاديث و احاديث مرتبط با آن عموما در « ابواب جهاد العدو » و « الأمر بالمعروف و النهى عن المنكر » و از آن بيشتر در باب « تقيه » كتب روايى شيعه و در ج 12 ، وسايل الشيعه و مستدرك الوسايل ، گردآورى شده است .